Sử cũ chép rằng, tháng Chạp năm Mậu Tý (1048), vua Lý Thái Tông ban chiếu định phép chọi trâu về mùa xuân. Riêng ở Đồ Sơn (Hải Phòng), chọi trâu đã trở thành lệ hay tục đẹp, lễ hội dân gian không thể thiếu trong đời sống tâm linh của cư dân vạn chài và được truyền lại từ đời này sang đời khác.

Ông Ngô Đăng Lợi, Chủ tịch Hội khoa học Lịch sử Hải Phòng cho rằng: Lễ hội chọi trâu độc đáo của ngư dân Đồ Sơn đã có hàng nghìn năm nay, được nhiều nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ cựu học, tân học quan tâm.

Và ông nhớ lại, năm 1973, theo đề nghị của một đoàn nghiên cứu văn hóa Nhật Bản, Ủy ban hành chính thị xã Đồ Sơn đã tổ chức hội chọi trâu truyền thống sau một thời gian dài phải tạm dừng do chiến tranh chống Mỹ, và hàng triệu khán giả truyền hình Nhật Bản đã bị cuốn hút bởi hình ảnh một lão ngư Đồ Sơn đang lúc con trâu hăng máu rượt đuổi trâu thua, đã loa vào tay nắm chặt sừng, ghé vai xuống dưới ức trâu nâng hẳn lên.

Ông trâu mộng hai chân chới với mất đà phải khựng lại. Lão ngư luồn sẹo và dây thừng bình thản dắt trâu rời sới chọi.

Cũng theo nhà sử học Ngô Đăng Lợi, việc chọn trâu, chăm sóc, huấn luyện, dắt trâu vào sới, bắt trâu thắng đều phải có nghề, thạo nghề. Đặc biệt phải mưu mẹo, dũng cảm. Vì tục chọi trâu Đồ Sơn khi đó không đắp tường ngăn sới chọi với khán giả như ở các nơi khác.

Sau năm 1945, do hội chọi trâu Đồ Sơn bị bãi bỏ mấy chục năm liền, những người am hiểu cặn kẽ về nguồn gốc, các tập tục, nghi thức, nghi lễ liên quan đến việc chọn trâu, nuôi trâu, huấn luyện trâu… hầu hết đã về với tiên tổ.

May mắn thay, dòng văn hóa truyền khẩu dân gian vẫn giữ lại được cho nhân thế hồn cốt của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, nhưng khi khôi phục lại “nếp xưa tục cũ” chắc khó tránh khỏi tình trạng “tam sao thất bản”.

Tục truyền, kể từ khi đền Nghè được dựng lên, nhất là trong những ngày cầu duệ hiệu thần, hàng đêm ngư dân thường thấy một đôi trâu từ dưới biển lên chọi nhau rất quyết liệt trước cửa đền. Hễ thấy động thì theo nhau chạy xuống biển.

Do vậy, mọi người cho rằng vị thần được thờ thích xem chọi trâu. Từ đấy, hàng năm cứ vào ngày 15-5 âm lịch là ngày thần linh hiện hình và thủy quái bị diệt, người Đồ Sơn bày trò chọi trâu trước cửa đền để làm vui lòng thần và coi đó là nghi lễ chính thức trong cúng tế thành hoàng.

Khi vua Lý Thánh Tông bình Chiêm thắng lợi trở về, ghé thăm Đồ Sơn, biết cư dân vạn chài có tục này bèn xuống chiếu cho mở hội, khao thưởng tướng sĩ ba quân.

Hôm đó là ngày mồng 9 tháng 8 âm lịch. Từ đó thành lệ: Mồng 9-8 cử lễ chọi trâu tế thần và ngày 15-5 thành ngày đấu loại.

Về sau, do số trâu tham dự đông lên, người ta mở thêm vòng đấu loại vào ngày 8-6 lại trở thành ngày đấu loại chính thức của hội chọi trâu Đồ Sơn và 15-5 chỉ còn là ngày cử hành các nghi lễ tế thần, các yết chuẩn bị cho lễ hội chọi trâu hàng năm mà thôi.

Trước kia, sau những ngày tết Nguyên đán là cư dân Đồ Sơn đã bắt tay vào việc chuẩn bị cho lễ hội chọi trâu của quê hương. Công đoạn này tốn phí nhiều thời gian, công sức, trí tuệ, tiền của, nhất là chọn mua trâu chọi.

Những người có uy tín và kinh nghiệm nhất sẽ được các giáp, các làng cử đi chọn và mua khi gặp trâu hay, buộc phải đo vẽ, ghi chép cẩn thận toàn bộ hình dáng, đặc điểm, tính cách để về trình báo với hàng giáp và các vị bô lão, chức sắc của làng bàn bạc quyết định.

Thông thường trâu chọi theo kinh nghiệm của người Đồ Sơn cần có khí chất nhanh nhẹn, hung tợn, gan lì, được biểu hiện qua các quý tướng như: cặp sừng cân đối, cong đều và hơi hướng về tiền; thân hình cao vây, sa ức, kín sườn, bụng cheo, háng to, cổ cò, trường đùi, ngắn quản, lưng tôm bà, tiền cất hậu hạ; hoặc mình cá trắm, bụng teo, kheo nhỏ, bốn chân móng thỏ, thẳng móng con, tròn móng lớn.

Ngoài ra, còn phải có các ẩn tướng như: hàm nghiền (phía bên trong của hàm trên có màu đen); khoang, khoáy rõ nét và cân đối; cặp mi dày, tròng mắt vằn đỏ, có tướng độc khoang (dưới cổ có một vệt trắng vắt ngang), hay có khoáy sỏ (khoáy đóng giữa đỉnh đầu), hoặc có khoáy “tam tinh” (có khoáy đóng giữa hai tròng mắt); da dày, lông móc…

Trâu được chọn tham gia lễ hội không những được chăm sóc, huấn luyện theo một chế độ dặc biệt mà còn được suy tôn gọi là các “ông trâu” như: cấm không cho trâu khác tường mắt, cấm lợi dụng để cày bừa hoặc mang chọi thử; tiêu chuẩn ẩm thực là cỏ non, rau tươi rửa sạch trộn lẫn với cám ngon, bột gạo; hàng ngày phải được dạo choi trên bãi biển và tắm biển vài ba lần, chiều tối trước khi về chuồng nhất thiết phải được tắm rửa sạch sẽ bằng nước ngọt mát lành; người chăn dắt không bao giờ được phép cưỡi trâu; trong thời kỳ được làng và hàng giáp giao chăm sóc và huấn luyện các ông trâu, những người có trách nhiệm kiêng ăn thịt chó mắm tôm, gần gũi đàn bà và vào chơi những gia đình có tang trở, nhất là không được để các ông trâu gần gũi các ả trâu.

Đặc biệt, để giúp các “ông trâu: làm quen với không khí lễ hội, người ta phải rèn luyện cho các “ông” có được thói quen bình thản giữa không khí cuồng nhiệt của tiếng chiêng, tiếng trống, tiếng hò.

Theo cổ lệ, sáng mồng 10-8, toàn bộ 14 trâu chọi của 14 giáp tham gia trận chung kết mồng 9-8 đều được đem mổ thịt tế thần. Lễ phẩm đó được chia đều cho mọi người dân, có phần ưu ái hơn cho người đi mua trâu, chăn trâu và huấn luyện trâu gọi là “phân thần huệ”.

Riêng đối với trâu vô địch, khi hiến sinh, người ta lấy một ít lông và tiết đựng vào trong một đĩa nhỏ, gọi là đĩa mao huyết để dâng lễ tế thần tại đền Nghè, đình công và các đình làng gọi lễ trình sinh. Đến chiều 16-8 hàng năm, cư dân Đồ Sơn mới làm lễ “tống thần”, kết thúc hội chọi trâu.

Xưa kia, thực hiện nghi thức “tống thần” bằng cách rước đầu “ông trâu” và đĩa mao huyết ném xuống biển là vật hiến tế thủy thần thường được cử hành trên bãi biển, nơi bến săm, sau này được chuyển về các ao, giếng đình…

Theo Hồng Thắm / Báo An ninh Hải Phòng.