Ảnh có tính chất minh họa

Lưu truyền sự tích xưa

Đầu Xuân, theo dòng người già, trẻ đến dâng hương tại Văn miếu Xuân La, chúng tôi được thấy khung cảnh tôn kính, uy nghi ở đây. Không gian thoáng đãng của văn miếu làm cho khách thăm ai cũng cảm thấy tâm nhẹ nhàng, thoải mái hơn.

Bóng đa và gạo gai cổ kính toả bóng rợp mát một góc văn miếu. Phía bên trái cổng vào là văn quán đường, chính giữa là văn miếu hiện ra với nét kiến trúc cổ kính.

Đúng ngày chính hội 18 và 19 tháng Giêng, văn miếu càng đông người đến dâng hương. Trước cửa văn quán đường, ông đồ già nghiêng nghiêng bút viết thư pháp tặng lớp trẻ và khách tham quan. Khuôn mặt trong trẻo, hồn nhiên của các cháu học sinh ngó nghiêng xem một số bức thư pháp độc đáo bày ở sân văn miếu, trầm trồ thán phục làm không gian văn miếu Xuân La càng ấm cúng hơn.

Giây phút ồn ào của lớp trẻ nhanh chóng qua đi, văn miếu trở nên yên tĩnh khi mọi người cùng lắng nghe những cụ già cao tuổi trong làng kể về lịch sử lâu đời của văn miếu.

Truyền thuyết kể rằng thời Hậu Lê, có lần nhà vua vi hành về vùng Nghi Dương của phủ Kinh Môn, thấy sông núi hữu tình nên dừng lại nghỉ chân. Vua cho rằng, đây là vùng đất địa linh nên cho phủ Kinh Môn xây văn miếu, tạc tượng Khổng Tử và các đệ tử của ông để tôn thờ.

Vào thế kỷ 16, nhà Mạc lấy Nghi Dương làm kinh đô thứ 2 (gọi là Dương Kinh), Văn miếu Xuân La được coi là một trường thi lớn của Dương Kinh. Thời kỳ đó đất Nghi Dương có một loạt nho sĩ đỗ đến bậc tiến sĩ.

Trong quá trình tồn tại, Văn miếu Xuân La trải qua nhiều lần trùng tu. Lần trùng tu lớn nhất vào năm Gia Long thứ 7. Sự kiện này được ghi lại trên thạch trụ do ông Nguyễn Danh Toại trong Hội tư văn của huyện Nghi Dương soạn, với nội dung ghi lại ngày tháng Hội tư văn đi chép lại danh sách 14 tiến sĩ của huyện Nghi Dương ở Văn miếu Xuân La.

Lần trùng tu lớn thứ 2 vào thời Minh Mạng. Lần này có dựng bia ký ghi lại khoản tiền của người làm ruộng thánh lấy hoa lợi dành cho việc cúng tế (hiện nay 2 tấm bia này còn lưu giữ tại Bảo tàng Hải Phòng).

Theo lời kể của dân làng Xuân La, trước năm 1945, văn miếu vẫn còn có quy mô to lớn, đồ sộ, gồm điện thánh thờ Khổng Tử bằng đá xanh cao to như người thật, toà thành gồm 3 gian có xà và cột bằng đá. Toà tiền tế gồm 5 gian có hoành phi câu đối sơn son thếp vàng, trước sân có cây thạch trụ. Khuôn viên văn miếu rộng 3 mẫu, chung quanh có nhiều cây cổ thụ, bên tả là nhà bia tiến sĩ, bên hữu là là Hội tư văn, chính giữa mặt tiền là hồ hình bán nguyệt.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, văn miếu bị bom đạn tàn phá, không còn dấu tích gì, chỉ còn lại 2 tấm bia ký sau được chuyển về lưu giữ tại Bảo tàng Hải Phòng.

Nơi tôn kính thờ đạo học

Đã ở tuổi “thất thập cổ lai hy” nhưng bà Trung Thị Gián, Nguyễn Thị Xoà và nhiều cụ bà khác trong làng vẫn ngày ngày chăm lo cho Văn miếu Xuân La trở thành nơi uy nghiêm, tôn kính, thu hút nhiều người trong và ngoài huyện đến tham quan, dâng hương, lòng thành mong cho việc học hành của con cháu ngày càng tiến bộ.

Bà Nguyễn Thị Xoà kể lại câu chuyện năm 1997, khi gia đình ông Hoạt trong làng đào ao tìm thấy được cây thạch trụ có 4 mặt đều ghi bằng chữ nho và một phần bức tượng bằng đá xanh. Dân làng cùng nhau mang các di vật đó lên lau rửa sạch sẽ rồi để tạm trên bờ dứa. Đêm đến, bọn trộm nhòm ngó định lấy cắp nhưng lập tức bị dân làng phát hiện.

Thấy rõ giá trị văn hóa –lịch sử của những vật đào được, dân làng bàn nhau góp công, góp của dựng lại văn miếu, đưa những di vật đào được về thờ.

Ban đầu, quy mô của văn miếu còn khiêm tốn, chỉ có một miếu nhỏ để hương khói thờ thánh hiền, một quán tư văn để dân làng và học sinh đến dâng hương, tìm hiểu lịch sử văn miếu. Một vài năm sau, bằng công đức của dân làng và những người con xa quê, văn miếu dần dần được xây dựng với quy mô bề thế hơn.

Hiện Văn miếu Xuân La được quy hoạch trên nền đất cũ rộng 1800m2 gồm 1 cung thánh 2 tầng mái đao góc, lợp ngói vẩy cá; toà văn thánh 3 gian thờ Khổng Tử ở chính giữa, 2 bên tả và hữu thờ bia ghi văn thánh kiến trúc theo kiểu thuận chồng, mái ngoài bít nóc đao cong, lợp ngói vẩy.

Kiến trúc văn miếu nằm trong tổng thể khuôn viên hài hoà với cảnh quan chung quanh. Số kinh phí dựng xây văn miếu lên đến hàng tỷ đồng.

Ông Bùi Hữu Phấn, trưởng làng văn hóa Xuân La cho biết: “Từ khi văn miếu Xuân La được phục dựng góp phần tạo nếp sống văn hóa lành mạnh ở làng quê, đặc biệt là khơi dậy, đẩy mạnh trong làng, xã và các vùng lân cận tinh thần tôn sư, trọng đạo, quý trọng nhân tài, khuyến tài, khuyến học”.

Ông phấn khởi khoe: “Trước năm 1997, trong làng rất ít con em đỗ vào các trường đại học, cao đẳng, nhưng những năm gần đây, số học sinh đỗ đạt trong làng ngày càng tăng, trung bình mỗi năm làng có 3-5 học sinh đỗ đại học. Gần đây, con cháu của làng Xuân La có cháu Ngô Khương Duy đoạt huy chương vàng toán quốc tế.

Đánh giá cao những giá trị văn hóa lịch sử của văn miếu Xuân La, trong lần đi khảo sát điền dã, Đoàn Sở văn hóa – Thể thao – Du lịch, Bảo tàng Hải Phòng và một số nhà sử học, đều khẳng định đây là văn miếu đầu tiên với quy mô cấp huyện được phục dựng trên địa bàn thành phố.

Nhà sử học Ngô Đăng Lợi cho biết: “Văn miếu Xuân La là văn miếu phủ Kiến Thụy xưa (gồm 4 huyện Nghi Dương, An Dương, An Lão, Kim Thành), thờ các tiên sư, tiên thánh, tiên hiền, hậu hiền. Riêng huyện Nghi Dương có nhiều tiến sĩ nhất. Vì vậy, cần giữ gìn, phát huy di tích văn hóa quý này…”.

Theo Hương An / Báo Hải Phòng cuối tuần